Het grote zzp-dilemma


Een jaar of tien geleden was een zelfstandige zonder personeel (zzp) voor de overheid nog een held. Hij houdt zelf de broek op, doet geen beroep op WW of WIA en staken is er niet bij. Nu het
aantal zelfstandigen zonder personeel in Nederland opgeklommen is tot meer dan 1,35 miljoen, beginnen flink wat politici te jammeren ‘dat al die zelfstandigen de schatkist op ongekende wijze
belasten’. Want: een zelfstandige zonder personeel betaalt gemiddeld genomen 5000 tot 12.000 euro per jaar belasting minder dan een loonslaaf. Zelfstandigen hebben fiscale voordelen als de MKB-
winstvrijstelling en zelfstandigenaftrek. Een werknemer in loondienst brengt de overheid dus inderdaad meer geld in het laatje. Om dat ‘belastingtekort’ niet te laten ontsporen, wil de politiek op den
duur het aantal zelfstandigen aan banden leggen. In regeringskringen wordt al openlijk nagedacht over het afschaffen van de zelfstandigenaftrek, maar die hete fiscale aardappel durft niemand zo
vlak voor de verkiezingen door te slikken. Wel wordt om het aantal zelfstandigen terug te dringen het wapen van de bureaucratie ingezet. De VAR is sinds kort vervangen door ondoorzichtige
modelovereenkomsten, die zelfstandigen moeten afsluiten met hun opdrachtgevers. Om zekerheid te bieden aan opdrachtgever en zzp’er, maar misschien toch ook wel een beetje om de aanwas van
zelfstandigen af te remmen. Het lijkt hoe dan ook te werken, want er zijn al flink wat opdrachtgevers huiverig geworden om zzp’ers in te huren, omdat ze niet goed weten wat ze aan moeten met deze
nieuwe contracten.

Politici
Opvallend is ook dat tal van politici zich opeens zorgen maken over de bestaanszekerheid van de zelfstandige. Moet hij eigenlijk niet pensioen opbouwen of zich verplicht verzekeren voor het
geval hij ziek, zwak of misselijk wordt? Nu zal die zorg van sommige politici over de bestaanszekerheid van de zzp’er best oprecht zijn, door de doelgroep wordt het vooral gevoeld als ‘een potje
zelfstandige pesten’.
 
Want goed verdienende zzp’ers zijn meestal uitstekend verzekerd, zzp’ers met een partner met een inkomen of een andere inkomstenbron hoeven zich niet per se te verzekeren en zzp’ers met
een klein kostwinnend inkomen kunnen zich een dure arbeidsongeschiktheidsverzekering en pensioenpremie simpelweg niet permitteren. Veel te duur.

Archetypes
Grootste probleem is dat dé zzp’er gewoonweg niet bestaat. Zo haalt slechts 779.000 van de 1,35 miljoen zelfstandigen zijn hoofdinkomen uit het bedrijf. De resterende 450.000 zzp’ers hebben
een hoofdinkomen uit loon of pensioen en zijn dus parttime ondernemer. Zodra je voor hen pensioenen en verzekeringen verplicht gaat stellen, ben je die 450.000 bijklussende zzp’ers al snel kwijt.
 
Ze houden dan helemaal op met ondernemen, duiken het zwarte circuit in of gaan misschien wat langer in loondienst werken. Alles bij elkaar levert dat de schatkist helemaal niks op. Sterker nog:
het slaat waarschijnlijk een flink gat.
 
De 779.000 mensen die wel hun hoofdinkomen uit zelfstandigheid halen, zitten ook al niet te wachten op verplichte verzekeringen en hebben vaak ook nog een neveninkomen. Het is naïef om te
denken dat de tijden van vaste levenslange arbeidscontracten rijkelijk vol gespijkerd met zekerheden gaan herleven.
 
De grote flexibiliseringstrend is er niet voor niets. Voor bedrijven is het aantrekkelijk om vakmensen in te huren, alleen als ze nodig zijn. Het freelancebestaan heeft trouwens ook z’n voordeeltjes:
je kunt doen wat je leuk vindt, wordt niet lastig gevallen door een baas en kunt je werk zelf indelen en deels thuis doen. Met die nieuwe realiteit zal de politiek moeten (leren) leven.

Uitzendkracht
Een grote groep zzp’ers heeft best een laag inkomen. Terwijl ze wel meer dan 40 uur per week of nog langer werken. Kan die groep zelfstandigen niet gewoon uitzendkracht worden? Dan zijn
ze weer verzekerd voor werkloosheid, arbeidsongeschiktheid, is er pensioenopbouw en lijkt ook de schatkist weer lekker vol te stromen. Voor een klein deel van de zelfstandigen is zo’n uitzendcontract
zeker een goed alternatief.
 
Denk hierbij vooral aan schijnzelfstandigen zonder vooruitzichten die bij één opdrachtgever (vaak hun vorige baas) nog niet eens het minimuminkomen bij elkaar weten te schrapen. Maar die
groep moet dan wel allereerst nauwkeurig in kaart worden gebracht en vervolgens worden begeleidt naar een arbeidsovereenkomst.

Bijstand
Je jaagt deze groep echter recht- rechtstreeks de bijstand in als je ze straft door verzekeringen verplicht te stellen en fiscale voordelen ruwweg gaat schrappen. Enige wijsheid van bestuurders is
gewenst.
 
Het grootste deel van de zzp’ers is echter per definitie ongeschikt voor uitzendwerk. Het merendeel is niet gekwalificeerd of niet geïnteresseerd in een (tijdelijke) arbeidsovereenkomst. Ze kunnen
bijvoorbeeld niet op vaste tijden werken, hebben een arbeidshandicap, of doen gewoonweg een soort werk dat niet past in het sjabloon van de loondienst.

Scharrelen
Deze grote groep scharrelt vaak in de goede zin van het woord op creatieve wijze de kost bij elkaar door vlijtig kleine projecten en opdrachten te verzamelen. Uitzendwerk is geen alternatief. Ook
deze groep die net met de nodige creativiteit het hoofd boven water weet te houden, draai je de nek om als je ze fiscaal hard gaat aanpakken.
 
Daarmee is niet gezegd dat zzp’ers nu maar onbeperkt fiscaal moeten worden gefaciliteerd. Het schrappen van posten als startersaftrek, meewerkaftrek, MKB-winstvrijstelling en het maximeren
van de aftrekbare kosten zullen zelfstandigen zeker pijn doen, maar kunnen – mits goed gemotiveerd – acceptabel zijn. Schaf je echter de zelfstandigenaftrek af of ga je zelfstandigen verplichten om
zichzelf te verzekeren voor pensioen, werkloosheid of arbeidsongeschiktheid dan schiet je je als overheid zelf in de voet. Afschaffing van alleen al de zelfstandigenaftrek zou bijvoorbeeld zo maar eens
honderdduizend of meer mensen rechtstreeks de bijstand in kunnen jagen.
 
Ook verdwijnt daarmee een ongekend stukje economische dynamiek uit het systeem. Dat zou pas écht een bom onder de schatkist leggen!

Illustratie: www.gady.nl