Wat accountants van vliegveiligheid zouden moeten leren

Niks veiligers dan vliegen. Elke dag stappen miljoenen mensen aan boord van een vliegtuig. De kans om om te komen is bijna nul.

Hoe dat komt?  In de vliegwereld wordt van elke fout maximaal geleerd. De oorzaak van elk incident wordt onderzocht en er wordt bepaald hoe zo’n incident in de toekomst is te voorkomen. Nieuwe voorschriften, procedures, aanpassingen aan types toestellen worden wereldwijd doorgevoerd. Een continu proces dat vliegen echt veilig heeft gemaakt.

Hoe anders is dat bijvoorbeeld in de accountancy, zo blijkt uit onderzoek van Therese Grohnert van de UM. Ze onderzocht – met medewerking van de auditors zelf – 400 oordelen van auditors en kwam tot de bevinding dat tweederde van die oordelen onvoldoende onderbouwd zijn.

Dat is een schokkende uitkomst. Oordelen van accountants over bijvoorbeeld jaarrekeningen, over prospects et cetera zijn belangrijk omdat derden er dan op moeten kunnen vertrouwen dat de onderliggende cijfers een juiste weergave van de werkelijkheid zijn.

Dat raakt iedereen. Elke belegger die privé handelt. Elke werknemer die pensioenpremies afdraagt. Ook dat geld wordt belegd, onder meer op basis van de goedkeurende verklaringen van accountants. Elke leverancier wil weten of een ander bedrijf goed is voor zijn centen. Dat gebeurt onder meer op basis van de oordelen van accountants.

Na een reeks schandalen in binnen- en buitenland (Enron, Vestia) is al besloten dat het onwenselijk is dat accountants tegelijkertijd zowel adviseur als controleur van cijfers van een bedrijf zijn. Commerciële belangen (de klant wil zaken stil houden) kunnen strijdig zijn met de waakhondfunctie van de accountants (waarschuwen voor risico’s).  Ook is bedacht dat het niet goed is dat accountants tot in lengte van jaren dezelfde klanten kunnen hebben. Grote opdrachtgevers moeten nu na een aantal jaren verplicht wisselen van accountant.

Uit het onderzoek blijkt dat de oordelen niettemin nog steeds onvoldoende worden onderbouwd. De onderzoekster heeft ook uitgezocht waarom het mis gaat. Het antwoord moet gezocht worden in de bedrijfscultuur. Accountants vragen – als gevolg van tijdsdruk en hiërarchische lagen – niet snel aan een collega om ook eens even kritisch mee te kijken naar de cijfers en de interpretatie daarvan. Accountants zijn niet snel geneigd een eenmaal gemaakte fout toe te geven.  En als fouten onder het tapijt worden geveegd, dan kan natuurlijk niemand ervan leren zoals dat in de vliegwereld just wel gebeurt. En: accountants hebben soms simpelweg te weinig kennis.

Dat is een beeld dat zorgwekkend is. Kennis is op te vijzelen. En daar moet kennelijk meer voor gebeuren dan accountants verplichte PE-punten voor te laten halen. Dat is de makkelijke opgave.

De lastigste opgave is het veranderen van de cultuur. Het veranderen van een cultuur is een traject dat minstens vele jaren duurt. Als accountants niet gaan leren van elkaars fouten, blijven ze knoeien.

Het verschil met de vliegwereld is dat als een vliegtuig uit de lucht valt, iedereen dat ziet. Verschil is ook dat meteen mensenlevens verloren gaan. Dat is de reden dat de publieke opinie eist dat vliegen zo veilig is als mogelijk is.

Waar accountants zouden moeten spreken maar kiezen voor zwijgen, blijven ongevallen juist heel lang buiten beeld van het publiek. De gevolgen zijn ook niet dodelijk, maar liggen vooral in de sfeer van verlies van vermogen en van verlies van vertrouwen in accountants en – breder –  in de financiële sector.

Het begin van de oplossing ligt in een veel betere transparantie. Met de geanonimiseerde tuchtrechtspraak die er nu is zijn we er niet. Accountants zijn bang dat hun naam genoemd wordt in een schandaal. Dat zet ze er soms toe aan te zwijgen in de hoop publieke verontwaardiging te ontlopen. Als ze zeker weten dat elke fout publiek wordt, dan is er in elk geval meer druk om voor het schrijven van een oordeel na te denken over de onderbouwing daarvan.

En de samenleving zal moeten accepteren – net als bij specialisten in ziekenhuizen die fouten maken – dat fouten maken menselijk is. En dat ook accountants gewone mensen zijn. Al vinden ze zichzelf misschien nog wel lid van een bijzondere kaste. Als een soort hogepriesters van de financiële verslaglegging.

Maurice Ubags