Wetenschappers zijn er nog niet helemaal uit, maar het Zuid-Limburgse Heuvelland lijkt de ideale vestigingsplaats voor de Einstein-telescoop. Een project met een omvang van ruim één miljard euro, goed voor minstens 2000 directe banen. “Dit kan het eerste grote, grensoverschrijdende project in Europa worden waarin bedrijfsleven, overheden en kennisinstellingen samenwerken”, zo zei de Belgische hoogleraar Koenraad Debackere vrijdag tijdens de jaarlijkse Brightlands Horizon lezing, voorafgaand aan de officiële opening van de kunstbeurs TEFAF in Maastricht.

Terwijl geologen en andere wetenschappers zich nog het hoofd breken over de vraag of Zuid-Limburg, Sardinië of een plek in Hongarije de ideale omstandigheden bieden voor de bouw van de Einstein-telescoop, wordt achter de schermen in het Provinciehuis al druk voorgesorteerd op de keuze. “Uiteraard”, zegt gedeputeerde Economische Zaken Twan Beurskens. “Als blijkt dat de geologische omstandigheden in de buurt van het Drielandenpunt het beste zijn om de telescoop neer te zetten, dan moeten wij er klaar voor zijn en de faciliteiten bieden. Je moet je eens voorstellen wat dit project voor de euregio betekent. Eerst de bouw van een proefopstelling, daarna het echte werk. Daarmee zijn al minstens tien jaar gemoeid. Vervolgens landt hier permanent een internationaal gezelschap van honderden wetenschappers die de telescoop gaan gebruiken voor metingen en wetenschappelijk onderzoek. Met in hun kielzog ondersteunende diensten. Onderwijs- en onderzoeksinstituten haken aan, wellicht spelen universiteiten in met nieuwe opleidingen. Economisch gezien is dit een geweldige kans voor de euregio.”

Euregio
De gedeputeerde neemt na afloop van de lezing van de Belgische professor Debackere over grensoverschrijdende samenwerking bewust de term ‘euregio’ in de mond. Hij beseft terdege dat de Einstein-telescoop niet een project is dat de Provincie Limburg alleen kan trekken. “Dat willen we ook niet”, zegt Twan Beurskens die binnenkort na bijna 6 jaar het provinciehuis verruilt voor een baan als secretaris van de stad Venlo. “Daar is het te groot voor. Het is ook niet iets wat wij bedacht hebben. Het toeval wil dat de geologische samenstelling van de lössgrond in de buurt van het Drielandenpunt ideaal is om de telescoop op te bouwen. De löss absorbeert alle trillingen, iets wat cruciaal schijnt te zijn. Mooi, maar als je weet dat met de bouw één miljard euro gemoeid is, dan is duidelijk dat alleen al uit financieel oogpunt meer overheden nodig zijn. Dit project kan alleen van de grond komen met subsidies. Verantwoorde subsidies, want voor elke geïnvesteerde euro komen er zeven tot tien terug in de vorm van werk en bestedingen. Dat betekent echter niet dat wij alle lasten willen en kunnen dragen.”

Triple-helix
De Provincie Limburg heeft er veel voor over om de telescoop binnen te halen en zoekt daarvoor samenwerking met de Duitse en Belgische overheden. “Dit is een geweldige kans om de triple-helix-gedachte over de grenzen in de praktijk te brengen. In de driehoek Aken-Luik-Leuven-Zuid-Limburg zijn zo veel kennisinstellingen en bedrijven gevestigd dat samenwerking niet meer dan logisch is. Overheden hebben de taak die aan te jagen.”

Professor Koen Debackere is het helemaal met de gedeputeerde eens. “En ik zie ook mogelijkheden”, zegt de econoom, gespecialiseerd in technologie en innovatiemanagement, “de verschillende deelregeringen in België hebben middelen om wetenschappelijke ontwikkelingen aan te jagen. Het zou geweldig zijn als de Einstein-telescoop in deze regio wordt gebouwd. Aan welke kant van de grens is niet zo relevant. Zo veel universiteiten en bedrijven kunnen eraan meewerken en bijdragen. Ik weet dat het niet gemakkelijk is om gelden en subsidies over de grenzen te laten vloeien, maar ik hoor in mijn omgeving veel enthousiasme voor dit project. Daarom moeten we gewoon beginnen, niet vantevoren alle bezwaren en mogelijk knelpunten benoemen, maar aan de slag. Policy learning noemen we dat, beleid maken en leren in de praktijk. Just do it!”

Laserstralen
De Einstein-telescoop bestaat grofweg uit drie buizenstelsels van elk zo’n tien kilometer, gebouwd in een driehoek onder de grond. Bovengronds worden labs en meetcentra gebouwd waar de wetenschappers hun werk doen. “Vergelijkbaar met de deeltjesversneller van CERN in Zwitserland”, vervolgt professor Debackere. “Met behulp van laserstralen worden zwaartekrachtgolven uit het heelal opgevangen. De apparatuur is uiterst verfijnd, niets blijft onopgemerkt. Als er een regendruppel in het IJsselmeer valt, dan registreert de telescoop dat. De bedoeling is dat we meer inzicht krijgen in het ontstaan van het heelal en de verdere groei.”

Het Benelux-parlement riep de overheden onlangs op om er alles aan te doen om de telescoop naar Zuid-Limburg te halen. Aan de Provincie Limburg zal het niet liggen. Achter de schermen vindt overleg plaats met Belgische en Duitse (deel)regeringen. “Ik kan daar weinig over zeggen”, aldus Twan Beurskens, “Behalve dat ik optimistisch ben. We hebben natuurlijk al de nodige ervaring met de triple-helix-aanpak op de Brightlands Campussen. Ook hier zijn bedrijven en kennisinstellingen in de lead. Zij komen met de initiatieven, wij stappen in met middelen en ondersteuning, met name op het gebied van de infrastructuur. Ik heb zeker het gevoel dat onze ooster- en zuiderburen die insteek delen. Nu schalen we op naar intensiever overleg en proberen we formele barrières te slechten. Nu kunnen we bewijzen dat internationale samenwerking in deze regio ook op grote schaal mogelijk is.”

Interview: Jos Cortenraad

Alf Mertens maakte onderstaande fotoreportage van de bijeenkomst.